Kennisbank · Onderzoek
Vier keer per week sauna, of één keer. Dat verschil bleek groot.
Tussen 1984 en 1989 noteerden onderzoekers in het Finse Kuopio hoe vaak 2.315 mannen naar de sauna gingen. Daarna volgden ze hen ruim twintig jaar. Dit is wat ze vonden, en wat het wel en niet betekent.
Het onderzoek
Wie er werden gevolgd, en hoe lang
2.315 mannen uit Oost-Finland, ruim twintig jaar lang.
Het bekendste saunaonderzoek ter wereld komt uit Kuopio, in Oost-Finland. Onderzoekers van de universiteit daar schreven van 2.315 mannen van middelbare leeftijd op hoe vaak zij naar de sauna gingen, en volgden hen daarna een mediaan van ruim twintig jaar.
De mannen waren bij de start tussen de 42 en 60 jaar oud. De onderzoekers hielden bij wie er in die twintig jaar overleed en waaraan. Vervolgens rekenden ze de invloed weg van alles wat het beeld kon vertekenen: leeftijd, roken, alcohol, cholesterol, bloeddruk, diabetes, gewicht, conditie en sociaal-economische positie. Wat er toen overbleef, publiceerden ze in 2015 in JAMA Internal Medicine.
Eén ding is goed om vooraf te weten, want het valt in samenvattingen vaak weg. De frequente saunagangers werden niet vergeleken met mensen die nooit een sauna van binnen zien. In Finland gaat vrijwel iedereen minstens één keer per week. De vergelijking loopt dus van één keer per week naar vier tot zeven keer per week.
De uitkomsten
Wat er na twintig jaar op papier stond
Vier tot zeven keer per week, afgezet tegen één keer per week.
De mannen die vier tot zeven keer per week gingen, kwamen er op elk gemeten punt gunstiger uit dan de mannen die één keer per week gingen. Hieronder staan de risicoverschillen zoals de onderzoekers ze hebben gepubliceerd, uit het model waarin voor de bovengenoemde factoren is gecorrigeerd.
Plotselinge hartdood
63% lager risico
Dit is het cijfer waar het onderzoek bekend om werd. Let wel op de omvang: de groep die vier tot zeven keer per week ging telde 201 mannen, en daarbinnen deden zich tien gevallen voor. JAMA Internal Medicine, 2015.
Hart- en vaatziekten
50% lager risico
Voor sterfte aan hart- en vaatziekten samen was het verschil precies de helft. Dat cijfer rust op meer gevallen dan het vorige en is daarmee steviger. Zelfde publicatie, zelfde groepen.
Alle doodsoorzaken
40% lagere sterfte, later 14%
Kijkt u niet naar het hart maar naar alle doodsoorzaken samen, dan stond er in 2015 een verschil van veertig procent. Dat slonk toen dezelfde onderzoekers langer keken: 2.575 mannen uit hetzelfde cohort, bijna 28 jaar gevolgd, 1.618 sterfgevallen. Wie drie tot zeven keer per week ging, had toen een 14 procent lagere sterfte dan wie hoogstens twee keer ging. JAMA Internal Medicine, 2015 en Experimental Gerontology, 2022.
Hoge bloeddruk
46% lager risico
Van 1.621 mannen die bij de start geen hoge bloeddruk hadden, kregen de frequente saunagangers die in bijna 25 jaar minder vaak. American Journal of Hypertension, 2017.
Uit hetzelfde cohort
Het bleef niet bij het hart
Dementie, beroerte, en later een cohort waarin ook vrouwen zaten.
Dezelfde Kuopio-gegevens leverden nog meer op. In Age and Ageing verscheen in 2017 een analyse van dementie: bij de mannen die vier tot zeven keer per week gingen lag het risico daarop 66 procent lager dan bij wie één keer per week ging. Ook hier gaat het om kleine aantallen in de bovenste groep, en dat cijfer staat inmiddels minder vast dan het lijkt.
Een onafhankelijk en veel groter Fins cohort kwam lager uit: 13.994 mannen en vrouwen van 30 tot 69 jaar, 39 jaar gevolgd, gepubliceerd in Preventive Medicine Reports in 2020. Wie negen tot twaalf keer per maand ging, had over die hele periode een 19 procent lager risico op dementie dan wie hoogstens vier keer per maand ging. Wie nog vaker ging, kwam er niet aantoonbaar beter uit, en in de eerste twintig jaar was het verband veel sterker dan over de volle looptijd. Er is dus een verband, maar hoe groot het is, weet niemand precies.
De grootste beperking van het onderzoek uit 2015 was dat het alleen over mannen ging. De auteurs schreven zelf dat het bij vrouwen herhaald moest worden, en dat is gebeurd. In 2018 publiceerde dezelfde onderzoeksgroep in BMC Medicine een cohort van 1.688 Finnen van gemiddeld 63 jaar, waarvan ruim de helft vrouw was. Ook daar lag de sterfte aan hart- en vaatziekten lager bij wie vier tot zeven keer per week ging, en in Neurology verscheen dat jaar een vergelijkbaar beeld voor beroerte.
De lengte van een sessie
Hoe lang u blijft, maakte ook verschil
Langer dan negentien minuten kwam gunstiger uit dan korter dan elf.
De onderzoekers keken ook naar de duur van een sessie. Wie er langer dan negentien minuten in zat, had een lager risico op plotselinge hartdood en op sterfte aan hart- en vaatziekten dan wie korter dan elf minuten bleef. Voor de sessies daartussen vonden ze geen duidelijk verschil.
Twee nuances bij de duur
Bij de totale sterfte, dus alle doodsoorzaken samen, hing de lengte van een sessie niet samen met het risico. Dat verband gold alleen voor de hart- en vaatuitkomsten.
Langer blijven is ook niet vanzelf beter. De sauna’s in dit onderzoek waren gemiddeld 79 graden. De onderzoekers benadrukken dat hun uitkomsten niet zonder meer gelden voor stoomcabines of bubbelbaden, die op veel lagere temperaturen werken.
Waarom het hart reageert
In de hitte doet uw hart iets herkenbaars
De hartslag loopt op naar het niveau van lichte tot matige inspanning.
Stil in een hete ruimte zitten klinkt passief, maar uw lichaam werkt op dat moment hard om koel te blijven. De bloedvaten in de huid gaan wijd open, het bloed wordt naar de oppervlakte gestuurd om warmte kwijt te raken, en het hart pompt sneller om dat rond te krijgen. In het JAMA-artikel schrijven de onderzoekers dat de hartslag tijdens een rustige sessie kan oplopen tot honderd slagen per minuut en bij een hetere sessie tot honderdvijftig. Dat komt volgens hen overeen met lichte tot matige lichamelijke inspanning.
Wat er vlak na afloop gebeurt, is apart onderzocht bij 102 Finse deelnemers en in 2018 gepubliceerd in het Journal of Human Hypertension. Na één sessie van dertig minuten daalde de bovendruk gemiddeld van 137 naar 130 en de onderdruk van 82 naar 75. Ook de stijfheid van de slagaders nam in die meting af. Het gaat om één experiment bij 102 mensen, dat de onderzoekers in meerdere tijdschriften hebben uitgewerkt, en om een kortdurend effect na één sessie, niet om een behandeling.
Sauna en bewegen
Het verband staat naast bewegen, niet in plaats daarvan
De belangrijkste vondst uit Kuopio gaat over de combinatie.
Van 2.291 van deze mannen was ook de conditie gemeten, met een maximale inspanningstest. In Progress in Cardiovascular Diseases, 2018, zetten de onderzoekers conditie en saunagebruik naast elkaar, over een mediaan van 26 jaar en 226 gevallen van plotselinge hartdood. Bij een goede conditie plus vaak sauna, drie keer per week of meer, lag het risico het laagst: 69 procent lager dan bij een lage conditie plus weinig sauna; bij een goede conditie alleen lag het 51 procent lager. Vaak sauna bij een lage conditie leverde geen verschil op dat statistisch overeind bleef.
Een gerandomiseerde studie vond hetzelfde van de andere kant. In het American Journal of Physiology, 2022, volgden 47 weinig actieve mensen van gemiddeld 49 jaar acht weken lang een beweegprogramma, de ene groep met een kwartier sauna na elke training, de andere zonder, naast een controlegroep die niets veranderde. Bewegen alleen verbeterde de conditie met 6,2 milliliter zuurstof per kilo lichaamsgewicht per minuut. De sauna na de training gaf daar nog 2,7 bovenop, en een bovendruk die 8 mmHg lager uitkwam dan bij bewegen alleen.
Wat dit voor u betekent
Wie een sportabonnement wil inruilen voor een sauna, moeten wij teleurstellen: daarvoor biedt het onderzoek geen grond. Wie al beweegt, ziet in beide studies de combinatie het best uitkomen.
Een sauna in de tuin is daarvoor de praktische vorm. U traint waar u wilt, en het kwartier erna begint bij uw eigen achterdeur.
De kleine lettertjes
Wat dit onderzoek niet zegt
Vier vragen die u bij elk gezondheidscijfer mag stellen.
Dit is observationeel onderzoek. Het laat zien wat samen voorkomt, niet wat wat veroorzaakt. De onderzoekers zijn daar zelf het duidelijkst over, en die nuances horen hier net zo goed thuis als de percentages.
Vergeleken met wie precies?
Met Finnen die één keer per week gaan, niet met mensen die nooit gaan. Wekelijks saunabezoek is daar de norm. Er speelt ook een kwestie van omvang: de bovenste groep telde 201 mannen en tien gevallen van plotselinge hartdood. Bij zulke aantallen is de marge rond een percentage breed, en het echte effect kan flink kleiner of groter zijn.
Bewijst dit dat de sauna het hart beschermt?
Nee. Wie vaak sauneert, blijkt er gunstiger uit te komen, en dat is iets anders dan dat de sauna het verschil maakt. De onderzoekers hebben voor conditie, roken, alcohol en een reeks andere factoren gecorrigeerd, maar schrijven zelf dat er invloeden kunnen overblijven die zij niet hebben gemeten. Ze wijzen er ook op dat het omgekeerd kan liggen: wie al ziek is, gaat misschien minder vaak.
Gold het ook voor vrouwen?
Het onderzoek uit 2015 ging alleen over mannen. Dat is later aangevuld met een cohort van 1.688 Finnen waarvan ruim de helft vrouw was, gepubliceerd in BMC Medicine in 2018, met een uitkomst in dezelfde richting. Alle grote studies hierover komen wel uit hetzelfde Finse onderzoeksprogramma. Onafhankelijke herhaling elders ontbreekt nog.
Geldt dit voor elke sauna?
Volgens de onderzoekers niet. Hun metingen gaan over de Finse sauna van gemiddeld 79 graden, waar water op de stenen gaat. Voor stoomcabines, bubbelbaden en andere types die op lagere temperaturen werken, zijn de uitkomsten niet zomaar over te nemen. Een infraroodcabine werkt op een heel ander principe en valt buiten dit onderzoek.
Wat u ermee kunt
Van Kuopio naar uw eigen tuin
Vier dingen die het onderzoek zelf aanreikt.
Wij geven geen gezondheidsadvies. Daarvoor is uw huisarts de aangewezen persoon. Wat wij wel kunnen doen, is opschrijven wat er in het onderzoek daadwerkelijk is gemeten, zodat u zelf ziet wat een sauna thuis in de praktijk vraagt.
- Regelmaat is waar het onderzoek over gaat. Gemeten is een patroon over jaren, niet één bijzondere sessie. Een sauna die twintig meter van uw achterdeur staat, haalt dat patroon eenvoudiger dan een uitje waar u voor moet reizen.
- Reken op een kwartier tot twintig minuten per keer. In de Finse metingen kwamen de sessies boven de negentien minuten er op de hart- en vaatuitkomsten gunstiger uit dan die onder de elf minuten.
- De onderzochte sauna’s zaten rond de 79 graden. Dat is een gewone Finse sauna, met water op de stenen. Wilt u dichtbij blijven bij wat er onderzocht is, dan is dat het type om naar te kijken.
- Zet water klaar voordat u begint. In dezelfde Finse metingen verloor een saunaganger gemiddeld een halve liter vocht per sessie. Dat drinkt u na afloop weer aan.
Veiligheid
Wanneer u eerst uw arts belt
Bij hartklachten, zwangerschap of twijfel: eerst overleggen.
Een sauna is warm werk voor uw hart, en juist daarom moeten sommige mensen er eerst over overleggen. Heeft u een hartaandoening, een onstabiele bloeddruk, of bent u zwanger, leg de vraag dan voor aan uw huisarts of specialist voordat u begint. Dat geldt ook als u medicijnen gebruikt die uw bloeddruk of vochtbalans beïnvloeden.
Voor iedereen gelden een paar nuchtere regels. Drink geen alcohol voor of tijdens het saunagebruik. Kom eruit zodra u zich licht in het hoofd voelt, en sta rustig op in plaats van in één keer. Drink na afloop water. Kinderen laat u nooit alleen in een sauna.
Verder lezen
Drie artikelen naast dit cohort
Is een jacuzzi gezond voor het hart?
Het Japanse badcohort: negentien jaar gevolgd, met warm baden in plaats van sauna. Zelfde soort onderzoek, andere kanttekeningen.
Wat een sauna niet doet
Zeven claims over calorieën, ontgiften en cortisol nagekeken op wat er wel en niet is aangetoond.
Infrarood sauna of Finse sauna: wat is het verschil?
Waarom het Finse onderzoek niet zomaar over een infraroodcabine gaat, en welk verschil in temperatuur en gebruik daaronder ligt.
Verantwoording
Bronnen en auteur
Elk cijfer op deze pagina is nageslagen in de oorspronkelijke publicatie.
Zelf kijken
Van onderzoek naar een sauna die bij u past.
Wij doen geen gezondheidsbeloftes. Wel kunnen we u laten zien hoe een Finse sauna van binnen zit en waarin een infraroodcabine daarvan verschilt. In de showroom in ’s-Graveland staan ze over twee verdiepingen naast elkaar. De infraroodcabines staan aan, de Finse sauna’s staan droog opgesteld.